2-14-بررسی جایگاه بخش آب در اقتصاد ملی55
2-15-رابطه بین ویژگی های فردی کشاورزان و تمایل به مدیریت پایدار منابع آبی57
فصل سوم: روش پژوهش62
3-1- مقدمه63
3-2- نوع پژوهش63
3-3- مراحل اجرای پژوهش63
3-4- جامعه آماری، نمونه و روش نمونه گیری64
3-5-روش جمع آوری داده ها65
3-6- جمع آوری داده ها65
3-6-1- اجزای پرسشنامه66
3-6-2- روایی پرسشنامه67
3-6-3- پایائی پرسشنامه67
3-6-4- روش نمره گذاری در ابزار سنجش68
3-7- متغیرهای پژوهش69
3-8- روش ها و آزمون های آماری69
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها71
4-1-مقدمه72
4-2- بررسی و توصیف اطلاعات مربوط به خصوصیات عمومی کشاورزان72
4-2-1- سن72
4-2-2- تحصیلات74
4-2-3- تعداد افراد خانوار75
4-2-4- سابقه کار کشاورزی76
4-2- آزمون فرضیه های پژوهش77
4-2-1- فرضیه اصلی پژوهش:77
4-2-2- فرضیه فرعی اول پژوهش:78
4-2-3- فرضیه فرعی دوم پژوهش:79
4-2-4- فرضیه فرعی سوم پژوهش:80
4-3- یافته های جانبی پژوهش81
4-3-1- بررسی نظرات پاسخ دهندگان با توجه به سن آن ها81
4-3-2- بررسی نظرات پاسخ دهندگان با توجه به تحصیلات آن ها83
4-3-3- بررسی نظرات پاسخ دهندگان با توجه به تعداد افراد خانوار85
4-3-4-بررسی نظرات پاسخ دهندگان با توجه به سابقه کار کشاورزی86
4-3-5- رتبه بندی مولفه های عوامل مورد بررسی88
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات90
5-1-مقدمه91
5-2- خلاصه و نتیجه گیری92
5-2-1- یافته ها از خصوصیات عمومی مدیران مدارس92
5-2-2- نتایج آزمون های آماری پژوهش93
5-2-2-1- فرضیه اصلی:93
5-2-2-2- فرضیه فرعی اول:93
5-2-2-3- فرضیه فرعی دوم:94
5-2-2-4- فرضیه فرعی سوم:94
5-2-3- یافته های جانبی95
5-3- محدودیت های پژوهش97
5-4- پیشنهادات98
5-4-1- پیشنهادات کاربردی پژوهش98
5-4-2- توصیه هایی برای محققین آینده100
منابع و مآخذ101
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول( 2-1) جایگاه بخش کشاورزی زیربخش آب در اقتصاد ملی (میلیون ریال)56
جدول( 2-2)ارزش آب مصرفی، ارزش افزوده و ارزش داده و ستانده هریک از بخش ها56
جدول( 3-1) تعداد سوالات اصلی پرسشنامه برای سنجش متغیرهای پژوهش67
جدول( 3-2) نمره دهی به سوالات در طیف لیکرت68
جدول (4-1) توزیع فراوانی سن کشاورزان73
جدول (4-2) توزیع فراوانی تحصیلات پاسخ دهندگان74
جدول (4-3) توزیع فراوانی تعداد افراد خانوار کشاورزان75
جدول (4-4) توزیع فراوانی سابقه کار کشاورزی کشاورزان76
جدول(4-5) آزمون t تک نمونه مربوط به فرضیه اصلی پژوهش78
جدول(4-6) آزمون t تک نمونه برای فرضیه فرعی اول79
جدول(4-7) آزمون t تک نمونه برای فرضیه فرعی دوم80
جدول(4-8) آزمون t تک نمونه برای فرضیه فرعی سوم81
جدول(4-9) آزمون تحلیل واریانس تک عاملی بررسی نظرات کشاورزان با توجه به سن آنها82
جدول(4-10) آزمون تحلیل واریانس تک عاملی بررسی نظرات پاسخ دهندگان با توجه به تحصیلات84

جدول(4-11) آزمون تحلیل واریانس تک عاملی بررسی نظرات پاسخ دهندگان با توجه به تعداد افراد خانوار86
جدول(4-12) آزمون تحلیل واریانس تک عاملی بررسی نظرات پاسخ دهندگان با توجه به سابقه کاری87
جدول(4-13) رتبه بندی عوامل موثر در مدیریت پایدار منابع آب88
فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار (4-1) توزیع فراوانی سن کشاورزان73
نمودار (4-2) توزیع فراوانی تحصیلات پاسخ دهندگان74
نمودار (4-3) توزیع فراوانی تحصیلات پاسخ دهندگان74
نمودار (4-4) توزیع فراوانی سابقه کار کشاورزی کشاورزان76
فهرست نقشه
عنوان صفحه
نقشه (2-1) نقشه جغرافیایی استان گیلان 22
چکیده
آب گرانبهاترین ثروتی است که در اختیار بشر قرارگرفته، بخصوص در کشور ما که سطح وسیعی از انرا مناطق خشک و کویری دربرگرفته است. با توجه به اقلیم خشک و شکننده کشور و با درنظرگرفتن خشکسالی های اخیر اهمیت آب به عنوان یک نهاده حیاتی بیش از پیش مشخص می شود. امروزه بشر در جریان شتابان توسعه برای تامین آب با مشکلات زیادی روبرو است. این وضعیت در اقلیم های خشک کم بارش که اکوسیستم های دخیل در تامین آب شکننده تر است با وقوع خشکسالی ها و برداشت بی رویه از ذخایر آب ، برنامه ریزان را با شرایط بحرانی تر روبرو ساخته است. محدودیت منابع آبی، رشد سریع جمعیت و نیاز به تولید بیشتر، سبب شده است که بخش کشاورزی نسبت به سایر بخش های مصرف کننده آب، تقاضای بیشتری برای مصرف داشته باشد. بنابراین، مهمترین چالش بخش کشاورزی این مناطق در شرایط کنونی چگونگی تولید بیشتر غذا از آب کمتر است.نتایج نشان می دهد که بخش آب یکی از بخش های زیربنایی و اساسی کشور می باشد که می تواند بعنوان موتور رشد در اقتصاد عمل کند و باعث رشد سایر بخش ها بخصوص بخش کشاورزی و فعالیت های وابسته به آن گردد و همچنین نتایج نشان داد که رابطه معنی داری بین ویژگی های فردی کشاورزان و تمایل به مدیرت پایدار منابع آبی وجود دارد. تحقیق حاضر از نوع تحقیقات کاربردی و به روش توصیفی و همبستگی بوده و از تکنیک تحلیل عاملی استفاده کرده است. این تحقیق به شیوه اسنادی و میدانی و با استفاده از پرسشنامه برای تعیین عوامل موثر بر مدیریت پایدار منابع آب زراعی در شالیزارهای شهرستان رشت انجام شده است. جامعه آماری در این تحقیق تمامی مدیران ، کارشناسان و صاحبنظران بخش کشاورزی شهر رشت بوده اند. پس از مطالعه کتابخانه ای و میدانی، اطلاعات جمع آوری و سپس اطلاعات بدست آمده با استفاده از نرم افزار SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و نرم افزار Excell نیز برای ثبت داده ها استفاده گردیده است.

1-1- مقدمه
گسترش نفوس و جمعیت در سطح کشور از یک طرف و تلاش بی وفقه در جهت رهایی از وابستگی به سیاست درآمد تک محصولی نفت از طرف دیگر، تمامی افکار را متوجه رشد بخش کشاورزی نموده است. ما اگر روزی دنبال افزایش سطوح زیر کشت آبی بودیم ، امروزه به جهت جوابگویی به این مسائل باید همزمان دنبال افزایش عملکرد در واحد سطح باشیم و این کار میسر نیست مگر با کاربرد مدیریت صحیح در برنامه های آب و آبیاری . در بیشتر محافل عمومی بحث کمبود آب و عدم دسترسی به منابع آبی را دلیل رکود کاری در تولیدات این بخش عنوان می کنند، در حالی که اندکی تعمق و تفحص روشن می سازد که مشکل آب و آبیاری را در جای دیگر باید جستجو نمود.
نبودن مدیریت صحیح و اتخاذ شیوه ها و روشهای نامطلوب سبب گردیده که از منابع آبی نتوانیم استفاده بهینه و مطلوب نماییم، لذا 75 درصد از آبهای قابل دستس در امر کشاورزی به هدر می رود.
این رقم نشان می دهد که بدون دسترسی به منابع جدید آب اگر با مدیریتی صحیح، راه های هدر رفت آب را سد و کنترل نماییم و راندمان آبیاری را بدین ترتیب افزایش دهیم، به مثابه آن است که ما سطح کشت آبی خود را بین سه تا چهار برابر افزایش داده ایم (کشاورز، ع. و صادق زاده، ک. 1380)
امروزه آخرین آمار نشان می دهد که با آبهای موجود، حدود 32 درصد از اراضی کشور تحت رژیم آبیاری است (غلامرضا زهتابیان،1372).
اما چرا در این کار موفق هستیم بحثی است که در این مقاله به ذکر مختصری از این سوء مدیریت و یا مدیریت نامطلوب در زمینه های مختلف آب و آبیاری اشاره خواهیم نمود و در نهایت نشان خواهیم داد که نابسامانی در این بخش سبب گردیده که نتوانیم استعدادهای نهفته و بالقوه امکانات موجود آب و آبیاری را به امکانات بالفعل تبدیل کنیم و از آب به گونه مطلوب و بهینه استفاده کنیم، در حالی که بیشتر اوقات علت نارساییهای کشاورزی در سطح کشور ناشی از کمبود آب گزارش می گردد، واقعیت امر نشانگر این است که کشور ما از کمبود آب رنج نمی برد و در خشکترین مناطق نیز بررسیها نشان می دهد که بارندگیها و امکانات ابی د حدی است که اگر با مدیریت صحیح،کنترل، هدایت، استحصال و بهره برداری شود گام بلندی در خودکفایی کشور برداشته است.
کشاورزی در برگیرنده مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی می‌باشد که هدف از آن، تهیه نیازهای غذایی جامعه و تولید مواد اولیه کشاورزی برای دیگر بخش‌های تولیدی از جمله صنعت است. رشد جمعیت و نیاز به افزایش تولیدات کشاورزی جهت برآوردن نیازهای غذایی و همچنین مواد اولیه مورد نیاز صنعت، لزوم توجه روزافزون به بخش کشاورزی و رفع مشکلات آن را بیش از پیش آشکار می‌نماید.در همین راستا اهمیت استفاده از منابع آب در توسعه اقتصادی و منطقه‌ای نیاز به تاکید بیشتری دارد. نیاز فزاینده به آب که ناشی از توسعه کشاورزی است ممکن است از طریق بهره‌برداری فشرده و گسترده از منابع موجود تامین گردد. استفاده فشرده مربوط به مواردی از قبیل آبیاری در سطح کوچک یا به وسیله چاه‌هاست. حال آن که استفاده گسترده، جنبه‌های منطقه‌ای آبیاری مانند آبیاری کانالی را شامل می‌شود. زراعت در زمین خشک و بدون انجام آبیاری، عملی مخاطره‌آمیز و غیراقتصادی است و در این چنین شرایطی در دسترس بودن آب تنها عامل جبران‌کننده بوده و استقرار کشاورزی پررونق با بهره‌برداری از منابع آب، آغاز می‌شود. ذخیره مطمئن و منظم آب کشاورزی نشات گرفته از آب سطحی و زیرزمینی بعد اصلی و اساسی است که برنامه‌ریزی آتی آبیاری بدان بستگی داشته و امر آبیاری در مناطقی که کمبود یا عدم وجود جریان سطحی وجود دارد، اهمیت آبهای زیرزمینی در رشد و توسعه کشاورزی که رشد اقتصادی ناحیه را به دنبال دارد، بسیار مهم می‌باشد (جاسبرسینگ، 159:1999- 158).
1-2- بیان مسئله
با توجه به رشد سریع جمعیت جهان، افزایش تقاضا برای غذا، تأمین نیازهای تغذیه ای جمعیت رو به رشد آینده و دسترسی به غذای کافی، توسعه کشاورزی و تکنولوژی آن بایستی از اولویت های هر کشوری باشد. بدون شک این توسعه چگونگی حرکت عوامل مؤثر بر فرآیند کشاورزی را می طلبد. صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی به عنوان مهمترین عامل پس از تولید باید در ورای مسائلی مانند آب، خاک، زمین، نهاده های کشاورزی (عوامل درونی) و سرمایه گذاری، مدیریت، قدرت خرید، توزیع عادلانه (عوامل بیرونی) بررسی شود. یکی از چالش های جهان امروز، بحران کم آبی است و برای حل این مشکل کشورهای مختلف باید منابع آبی خود را به بهترین نحو مدیریت نمایند. تجربه نشان داده است که نگرانی های موجود در خصوص کم آبی و بحران آب موجب بروز تنش و اختلاف در مناطق مختلف جهان به خصوص کشورهای فقیر خواهد شد. رشد جمعیت و رشد اقتصادی ، بحران کم آبی را تشدید می کند. توزیع نامتقارن بارندگی در مناطق مختلف منجر به ظهور اقلیم های خشک و نیمه خشک در مناطق مختلف گردیده است. این مناطق علیرغم برخورداری از توانمندی های بالقوه، در توسعه و پیشرفت خود با عوامل محدودکننده بی شکاری مواجه هستند. برای رشد و پیشرفت در این مناطق راه ها را نباید بسته دید بلکه با برنامه ریزی دقیق و اعمال مدیریت همه جانبه در این مناطق می توان شاهد شکوفایی اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بود. امروزه آب به عنوان یک نعمت لایتناهی و فراوان تلقی نمی شود بلکه دولت ها و دانشمندان پی به این نکته بردان اند که از ذخایر آبی باید حداکثر بهره برداری را با کمترین اتلاف و ضایعات به عمل آورد. مدیریت منابع آب بخشی از برنامه ریزی توسعه کشورها تلقی می شود و هر کشوری بر مبنای میزان منابع آب در دسترس، استراتژی و برنامه خاصی را برای بهره برداری بهینه از منابع آب موجود اجرا می نماید. به علت ارتباط مستقیم کشاورزی با آب و طبیعت لذا به شدت از تنش های آبی تاثیر می پذیرد. عموما مناطق خشک که از خصیصه کم آبی و بارندگی کم، رنج می برند در مقایسه با مناطق پرباران از شرایط کشاورزی متفاوتی برخوردار هستند. کشاورزی در مناطق خشک به علت بروز خشکسالی، سیل و بیابان زایی در سال های مختلف نیازمند استراتژی و برنامه های سازگار با این نوع اقلیم ها می باشد. اما کشورهای در حال توسعه به علت فقدان مدیریت هوشمند بر منابع آب و عدم به کارگیری راهکارها و عملیات فوق به مراتب بیشتر از تنش های آبی و خشکسالی ها آسیب می بینند.
مطالعات و بررسی نشان می دهد که در حال حاضر از کل منابع آب تجدیدشونده کشور 5/88 میلیاردمتر مکعب جهت مصارف بخش های کشاورزی، صنعت و شرب برداشت می شود. از این میزان حدود 83 میلیارد مترمکعب (5/93 درصد) در بخش کشاورزی، 5/4 میلیارد مترمکعب برای مصارف شرب و بهداشت و مابقی در صنعت و نیزهای متفرقه دیگر مصرف می شود( کشاورز و صادق زاده، 1379). ایران با متوسط نزولات آسمانی حدود 252 میلیمتر در سال در زمره مناطق خشک جهان محسوب می شود. 65 درصد کشور ما را مناطق خشک و نیمه خشک تشکیل می دهد که به طور متوسط مقدار بارندگی در آنها از 150میلیمتر در سال کمتر است (شریعتمداری، 1380)
امروزه یکی از مباحث مهم در امر مدیریت منابع آب، حفظ پایداری این منابع می باشد. سیستم های منابع آبی پایدار، برای دستیابی کامل به اهداف جامعه در حال و آینده طراحی و اداره می شوند. این در حالی است که به ملاحظات اکولوژیکی این سیستم ها توجه گردد. سیستم های منابع آبی پایدار به نحوی طراحی و اجرا می شوند که در مقابل تغییرات مختلف سازگار، قدرتمند ودارای توانایی واکنش باشند(Loucks, stakhiv and Martin، 2005)
پرییرا و همکاران(2002) نیز حفاظت از منابع آب، توجه به ملاحظات محیطی، استفاده از تکنولوژی های مناسب، حفظ توان اقتصادی و پذیرش اجتماعی مباحث توسعه منابع آب در ارتقاء سطح پایداری این سیستم ها ضروری می دانند.
کشاورزی به علت ماهیت بیولوژیکی آن و وابستگی شدید آن به طبیعت بزرگترین مصرف کننده منابع آبی بیشترین کشورها می باشد. در کشور ما 5/93 درصد منابع آبی در کشاورزی مورد بهره برداری قرار می گیرد (کشاورز و صادق زاده، 1379)
در کشورهای خشک و کم آب حفظ پایداری سیستم های آبی نیازمند به کارگیری اصول و برنامه ریزی دقیق تری می باشد. خشکی و کم آبی بر روی کشاورزی مناطق خشک تاثیر قابل توجهی دازند. امروزه مدیریت منابع آب کشاورزی در دو بخش اعمال می گردد. بخش اول شامل مدیریت عرضه آب و بخش دوم شامل مدیریت تقاضای آب می باشد. محدودیت منابع آب و فشار زیاد بر ذخایر آبی موجب شده است تا توجه زیادی به مدیریت کارآمد و بهینه منابع آبی در بخش تقاضا گردد. مدیریت عرضه شامل عملیاتی همچون انتقال آب را از طریق کانال، استفاده از آب زیرزمینی در آبیاری، استفاده تلفیقی از آب کانال ها و زیرزمینی می شود. مدیریت تقاضا مواردی همچون کاهش مقدار آب مصرفی در آبیاری، تغییرات نهادی و اصلاحات سازمانی، مشارکت کشاورزان در امر مدیریت منابع آب می گردد(2001، Kijne). امروزه کشاورزی با بحران هایی همچون کمبود آب و آلودگی ذخایر آبی انتقال آب کشاورزی به سایر بخش ها وکارایی پایین مصرف آب در کشاورزی روبرو است که نیازمند نگاه دقیق به این موضوعات می باشد(2001Jin and Young) امروزه در مدیریت منابع آب خصوصا در کشاورزی به ابعاد محیطی، اقتصادی، اجتماعی و… توجه ویژه ای می گردد. مدیریت یکپارچه و سیستمی (نظام مند) برای تامین پایداری این منابع جایگاه رفیعی را در برنامه ریزی سران کشورها به دست آورده است. در دنیا تلاش ها در راستای استحصال بهینه منابع آب و بهره برداری حداکثر و کارآمد از این منابع می باشد. افزایش سطح آگاهی و مشارکت فعال کاربران در سیاست گذاری های آب، به کارگیری تکنولوژی های نوین و کارآمد، کاربرد روش های کاهش دهنده تنش کم آبی و خشکی از ارکان مدیریت بخش تقاضا (کشاورزان) می باشد. در عالم کشاورزی دیدگاه ها و تفکرات کشاورزان باید از نوع نگرش های سنتی نسبت به منابع آب آزاد گردد. آب دیگر نباید یک منبع لایتناهی و فراوان تلقی شود. روش ها و فنونی که به کمترین میزان آب برای دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده نیازمند هستند باید در برنامه ریزی های کشاورزی و حتی غیرکشاورزی جایگزین روش های سنتی در مصرف منابع آب گردد(علیزاده، 1380)
مدیریت بهینه و صحیح منابع آب در کشور نیازمند تحولی عظیم می باشد و ضروری است برای تامین پایداری این منابع، مدیریت یکپارچه و سیستمی در راستای استحصال و بهره برداری بهینه آب با بکارگیری تکنولوژی های نوین بهره برداری حداکثر از این منابع در برنامه ریزی ها اعمال گردد. تغییر شیوه مصرف با تاکید بر اصلاح الگوی کشت رایج در بخش کشاورزی ، منایبترین و منطقی ترین راه برای گذر از بحران کم آبی به نظر می رسد.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
استفاده مجزا از منابع آبی منجر به بروز مشکلاتی از قبیل کمبود آب در مواقع خشکسالی به دلیل کمبود منابع آب سطحی، ناپایداری در تولید محصول، آسیب به محیط زیست و افت تراز سطح ایستابی و اختلاط آب شور و شیرین در نواحی ساحلی می‌گردد. در بهره‌برداری تلفیقی، نیازهای آبی توسط دو منبع سطحی و زیرزمینی تامین می‌گردد. در این دسته‌بندی، پساب تصفیه شده، به عنوان یک منبع آبی در مدیریت یکپارچه منابع آب، بخصوص در کشور کم آب ایران، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. توسعه بهره‌برداری از آب های زیرزمینی در مقایسه با سد سازی دارای مزایای متعددی بوده و مشکلات به مراتب کمتری دارد. در این بین می توان به هزینه کمتر، عدم وجود مشکل رسوب و تبخیر، مشکلات کیفی کمتر و عدم وجود مشکلات محیط‌زیستی، اجتماعی و فرهنگی اشاره نمود.
کشور ایران سرزمین خشکی است که نزولات جوی آن از یک سوم متوسط نزولات جهان کمتر است. بر اساس مطالعات سازمان هواشناسی، ایران جزء کشورهایی است که در حال حاضر در تنش آبی به سر می‌برد و هر ساله بر شدت این تنش افزوده می‌گردد. طبق استانداردهای جهانی، شهرهایی که سهم سرانه آب آنها بین 1700-1000 متر مکعب در سال است، شهرهای تحت فشار و شهرهایی که سهم سرانه آنها کمتر از 1000 متر مکعب در سال است، شهرهای در تنگنای آبی تلقی می گردند. سهم سرانه شهر تهران، حدود 500 متر مکعب در سال می‌باشد که نشان می‌دهد کلان شهر تهران در بحران کم آبی بسر می برد.
استفاده مجدد از پساب تصفیه شده در کشاورزی، بخصوص در کشورهای در حال توسعه‌ای که محدودیت منابع آب پاک دارند، در حال افزایش است. به خوبی مشخص شده که تصفیه ناکافی و عدم مدیریت مناسب فاضلاب، باعث ایجاد مشکلات بهداشتی از طریق بیماریهای عفونی می‌گردد.
ضرورت مدیریت یکپارچه وقتی بیشتر جلوه‌گر می‌شود که کیفیت آب مصرفی در هر بخش با یکدیگر متفاوت بوده و میزان اتلاف و نیز پساب هر یک با یکدیگر متفاوت می‌باشد. لذا نحوه دفع، تصفیه و بازیابی و استفاده مجدد بر‌اساس انواع نیازها، جنبه های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی متفاوت می‌گردد.
مدیریت یکپارچه منابع آبی، در راستای تضمین استفاده پایدار از منابع آبی می‌باشد. مدیریت یکپارچه منابع آب تنها راه حل جامع برای اقداماتی نظیر کاهش مصارف سنتی آب، اعمال محدودیت هایی در مورد کمیت و کیفیت آب مصرفی، ایجاد تغییرات در الگوهای جمعیتی و تولیدی جهت نیل به توسعه پایدار می باشد.
در این شیوه مدیریت منابع آب، عملکردها و نحوه تاثیر اقدامات، شفاف‌تر بوده و تاثیر بر کلیه اجزاء قابل ارزیابی و قضاوت است. در این سیستم هرچند کل سیستم بصورت یکپارچه، حجیم‌تر و ایجاد حرکت در آن با اینرسی بیشتری روبرو است، ولی تاثیر اقدامات و نحوه برنامه‌ریزی و بهره‌برداری به همان نسبت مؤثرتر و کارآتر خواهد بود.
در این روش مدیریت، هرچند برنامه‌ریزی ها در سطح کلان و با در نظر گرفتن کلیه نظرات و نیازهای اجزاء و اهداف مختلف صورت می‌گیرد، ولی هر بخش مسئول و مجری محدوده خود بوده و از این رو مسأله تداخل مسئولیت ها مطرح نخواهد شد و دستگاه های اجرایی با اطمینان بیشتر از نحوه عملکرد خود و تأثیرات متقابل بر روی عملکرد دستگاه های دیگر کار خواهند کرد. مدیریت یکپارچه این قابلیت را دارد که فرآیند برنامه‌ریزی جامع آب را به طور چشمگیری تسریع کرده و سطح آن را ارتقاء بخشد. در این بین دو مقوله مشارکت مردمی و همکاری سازمانی از اهمیت بالایی برخوردار بوده که در ذیل به اختصار توضیحاتی ارائه می‌گردد.
1-4- اهداف تحقیق
1-4-1- هدف اصلی
هدف اصلی این پژوهش تعیین نقش عوامل مدیریتی موثر بر مدیریت منابع آب کشاورزی و توانمندسازی کشاورزان در برخورداری از بازده محصولات بیشتر می باشد
1-4-2- اهداف فرعی
اهداف فرعی که در این پزوهش دنبال می شوند عبارتند از:
1- شناسایی عوامل مدیریتی موثر بر کاهش اتلاف منابع آب کشاورزی
2- افزایش عملکرد مدیریت منابع آب کشاورزی و توسعه پایدار محصولات زراعی
3- ترویج الگوی مصرف بهینه منابع آب کشاورزی و افزایش بهره وری ارضی کشاورزی
1-5- پرسش های تحقیق
1-5-1- پرسش اصلی
پرسش اصلی در این تحقیق این است که مدیریت پایدار منابع آب کشاورزی در شالیزارهای شهرستان رشت در چه سطحی است؟
1-5-2- پرسش های فرعی
پرسش های فرعی در این پژوهش عبارتند از:
1- آیا رابطه ای بین ویژگی های فردی کشاورزان و تمایل به مدیریت پایدار منابع آبی وجود دارد؟
2- آیا رابطه ای بین عوامل اقتصادی ، اجتماعی و آموزشی – ترویجی و مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار منابع آب وجود دارد؟
3- آیا حمایت های دولتی بر بهبود مدیریت پایدار منابع آب تاثیر دارد؟
4- آیا بین سطح دانش و اطلاعات کشاورزان از برنامه های مدیریت پایدار منابع آب با بهبود مدیریت پایدار منبع آبی رابطه ای وجود دارد؟
1-6- فرضیه های تحقیق
1-6-1- فرضیه اصلی
فرضیه اصلی این پژوهش این است که رابطه معنی داری بین ویژگی های فردی کشاورزان و تمایل به مدیریت پایدار منابع آبی وجود دارد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-6-2- فرضیه های فرعی
فرضیه های فرعی این پژوهش عبارت است از:
1- رابطه معنی داری بین عوامل اقتصادی ، اجتماعی و آموزشی – ترویجی و مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار منابع آب وجود دارد؟
2- از دیدگاه کشاورزان حمایت های دولتی تاثیر معنی داری بر بهبود مدیریت پایدار منابع آب دارد.
3- بین سطح دانش و اطلاعات کشاورزان از برنامه های مدیریت پایدار منابع آب با بهبود مدیریت پایدار منابع آبی رابطه معنی داری وجود دارد.
1-7- قلمرو زمانی تحقیق
قلمرو زمانی تحقیق خرداد 1392 تا مهر 1392 می باشد.
1-8- قلمرو مکانی تحقیق
در این پژوهش ، قلمرو مکانی تمامی شالیزارهای شهرستان رشت می باشد
2-1-مقدمه
رشد جمعیت و گسترش سطح زیر کشت آب ی در سه دهه اخیر بهره برداری از منابع آب در سراسر جهان را افزایش داده و موجب پیشی گرفتن تقاضا بر عرضه جهانی و نها یتا کم ی ابی منابع آب شده است (Hellegers P. 2002). بطوریکه برخی معتقدند در آ ینده ای نزد یک رفاه جمعیت جهان بطور قابل توجه ی به بهره برداری بهینه و پایدار منابع آب های زیر زمینی و سطحی بستگی خواهد داشت (Bear J., Cheng A.H.D.,، 2000 و Minciardi R.,، 2007). در داخل کشورنیز طی سالهای گذشته به دلایل متعددی نظیراستحصال بی رویه و غیر منطقی از منابع آب موجود بویژه آبهای زیر زمینی، بروز مشکلاتی نظیر خشکسالی و عدم رعایت اصول حفاظت در بهره برداری از منابع آبی، برخی از منابع آبی کشور نابود شده و یا در معرض خطر نابودی قرار گرفته اند (زارع مهرجردی م 1386.). این مسئله در بخش کشاورزی که بیش از 90 درصد حجم آب مصرفی کشور را به خود اختصاص می دهد شر ایط حادتری را ا یجاد نموده و عامل آب به عنوان یکی از مهمترین عوامل محدود کننده این بخش تبدیل شده است (زیبایی م . 1386). در میان مدت یکی ازراهکارهای حل مشکل کم بود آب با توجه به عرضه محدود و متغیر آن مدیریت تقاضای منابع آب و بهره گیری از ابزارها ی مدیریتی همسو شامل سیاست های قیمت گذار ی آب و سیاست های متناسب در بخش کشاورزی است. برخی از محققین معتقدند که اگر چه سیاستهای نادرست سازمان ی باعث بهره برداری غیر بهینه از منابع آب می گردد ، اما قیمت پایین منابع آب و عدم پرداخت زارعین بر ای بهره برداری از آن منشا اصل ی ناکارآمدی در بهره برداری از منابع آب دربخش کشاورزی و تخریب آن است (Dinar A. 2000). منابع آب زیرزمینی که در حدود یک چهارم آب شیرین زمین را تشکیل می دهند، در اغلب نواحی خشک و نیمه خشک بعنوان تنها منبع برای مقاصد شرب و آبیاری در دسترس بهره برداران قرار دارند (Minciardi R., Robba M., Roberta S. 2007).
مدیریت صحیح آبیاری و کنترل عمق آب در سراسر فصل رشد می تواند موجب بهبود عملکرد برنج شود. فاکون (18)، توسعه کشت ارقام پرمحصول ، بهبود مدیریت زراعی ، تغییر تاریخ کاشت، استفاده موثر از آب باران، کاهش مصرف آب در زمان آماده سازی زمین، تغییر در روش های کشت برنج، استفاده از زهاب در آبیاری برنج، کاهش مصرف آب در طول دوره رشد گیاه و استفاده از آبیاری تناوبی را موجب افزایش بهره وری مصرف آب در اراضی شالیزاری می داند. افزایش بهره وری به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه منابع آب و افزایش تولیدات کشاورزی ، نقش مهمی در بهبود سطح رفاه انسان ها ایفا می کند. در شرایط بحران خشکسالی ، بهره برداری بهینه از واحد حجم آب، عدول از موازین کلاسیک تعیین نیاز آبی گیاه را اجتناب ناپذیر نموده است. در چنین شرایطی با هدف تدوین الگوی مدیریت کارآمد آبیاری گیاهان، شناسایی ارتباط بین پارامترهای هیدرولوژیکی نظیر تبخیر، تعرق، تلفات عمقی و مطالعه فیزیولوژی گیاه و مرفواوژی خاک ضروری به نظر می رسد.
آبیاری شالیزار از مهمترین عملیاتی است که باید در زراعت برنج بدقت انجام شود. مقدار آب مورد نیاز برای برنج به عوامل متعددی نظیر روش کاشت، ابعاد کرت، تراکم بوته، مقدار مصرف کود، نوع و بافت خاک، شرایط زهکشی و اقلیمی و اکولوژیکی و رقم بستگی دارد. بحرانی ترین مرحله از نظر نیاز آبی در برنج در حدود 10روز قبل از گلدهی تا هنگام گلدهی میباشد. تنش خشکی موجب افزایش درصد عقیمی بعلت عدم توانایی دانه های گرده در نفوذ به تخمدان و کاهش عملکرد دانه می شود. از آنجا که عقیمی پدیده ای غیرقابل برگشت می باشد تأمین آب پس از مرحله بحرانی اساساً بی تأثیر خواهد بود. تنش آب در مرحله رویشی نیز موجب کاهش ارتفاع گیاه، تعداد پنجه ها و سطح برگ میشود. اما در صورت تأمین آب و وجود زمان کافی تا گلدهی، گیاه خود را ترمیم خواهد کرد (اصفهانی، 1377).
برنج در شرایط آبیاری شده (اراضی ست) و یا تغذیه با ابرندگی ( اراضی مرتفع) می تواند رشد کند. در حدود 75% از کل برنج جهان در زمین های پست تحت آبیاری تولید می شود. برای تولید 1 کیلوگرم دانه برنج، کشاورزان مجبورند که 2 تا 3 برابر آب بیشتر در مزارع برنج نسبت به سایر غلات استفاده کنند. لازم است راههای جهت ذخیره آب و افزایش حاصلخیزی و بهره وری از آب (water productivity) برای تولید برنج جستجو شود (Tuong, T.P. Bouman, B.A.M., Mortimer, m.,2005).
آب از محدودیتهای اصلی بخش کشاورزی در ایران است . مستندات آماری نشان می دهند که کیفیت استفاده از منابع آبی در بخش کشاورزی ، از مصادیق هدررفت این سرمایه طبیعی به شمار می رود. فناوری تسطیح اراضی ، از راهبردهای نوین و مؤثر برای استفاده بهتر از منابع آبی و افزایش راندمان آب است ، چرا که نوسانهای قابل توجه در شیب اراضی مزروعی و ناهمواری های موجود ، از مهم ترین علل پائین بودن راندمان آبیاری عنوان شده است.
بخش کشاورزی جایگاه مهمی در اقتصاد ملی ایران دارد ، به طوریکه 27 درصد تولید ناخالص ملی و 23 درصد نیروی کار کشور را تشکیل می دهد . یکی از نهاده های مهم در بخش کشاورزی ، آب آبیاری می باشد . به طور متوسط 90 درصد آب استحصالی در کشور به بخش کشاورزی اختصاص داده می شود (رجبی و همکاران، 138).
بخش عمده ای از اراضی مرغوب کشاورزی کشورمان ناهموار است . ناهمواری برخی از اراضی کمتر و برخی دیگر بیشتر است . زمینهای ناصاف در بسیاری از موارد از جمله در کشاورزی و آبیاری باید قبل از هر کاری ، تسطیح شوند . برای مثال برای آبیاری سطحی ، زمین باید در جهت جریان آب ، دارای شیب معینی باشد ، انتقال خاک قسمتهای مرتفع تر به بخشهای کم عمق و گود زمین و ایجاد سطحی با شیب تقریبا یکنواخت را “تسطیح” می گویند (سرمدیان و همکاران، 1378).
یکی از مسائل کشاورزی ، ناهمواری سطح زمین است که عملیات زراعی را با مشکل مواجه ساخته و باعث کاهش راندمان آبیاری می شود . رفع ناهمواری ها از طریق تسطیح اراضی و ایجاد شیب مناسب در جهت های معینی ، سبب صرفه جویی در مصرف آب شده ، باعث می گردد آبیاری با نیروی کمتر و سهولت بیشتر انجام پذیرد ، در یک زمین مسطح حرکت ماشین آلات به سهولت صورت می پذیرد . تسطیح سبب کم شدن مرز و پشته ها در روی زمین می گردد . به طور کلی می توان گفت رفع ناهمواری های زمین در افزایش میزان تولید مؤثر است (سرمدیان و همکاران، 1378).
منابع آب دنیا در حال کاهش است و از آنجا که 85% آب شیرین دنیا در بخش کشاورزی مصرف می شود بنابراین استفاده از منابع آب برای تولیدات کشاورزی در کاهش سریع کمیت و کیفیت آب سهیم می باشد (گونزالز دوگو و همکاران، 2010 ؛ فروزانی و کرمی،2011).کشاورزی پایدار سیستمی است که منابع آن به طور متعادل نگه داشته می شوند، تولید و سودمندی و سایر موارد آن نه فقط برای کشاورزی بلکه برای جامعه و کشاورزان پایدار باشد (گولد، 2007).
مفهوم توسعه پایدار آب تأمین نیاز جمعیت فعلی بدون اثر منفی بر توانایی تأمین نیازهای نسل های آینده می باشد (بیثاس، 2007) که این موضوع در مناطق خشک و نیم هخشک نظیر فلات ایران مهم ترین رکن توسعه قلمداد می گردد. زیرا که میانگین بارندگی سالانه کشور کمتر از یک سوم متوسط بارندگی در سطح دنیاست. افزون بر این، توزیع نامتناسب بارش بین مناطق مختلف کشور، دسترسی به منابع آب را در بعضی مناطق کشور مشکل تر می کند (علیزاده، 1374). بدین منظور لازم است روش های مناسبی جهت حفظ کمیت و کیفیت منابع آب اتخاذ گردد.
محدودیت منابع آبی در مناطق خشک و نیمه خشک به طور طبیعی باعث کاهش کمی و کیفی منابع آب و خاک می گردد. بر این اساس، پایداری منابع آب از دو جنبه ی کیفی و کمی قابل بررسی است . از نظر کمی، افت آبهای زیرزمینی، باعث نشست زمین، کاهش دبی چاه ها و پیشروی آب شور به سمت ساحل می گردد .
در سال های اخیر نشست همراه با افت سطح آبهای زیرزمینی در بسیاری از آبخوان های کشور گزارش گردیده است. از جمله می توان نشست دشت سیستان )رهنما راد و فیروزان، 1381) دشت کاشمر در استان خراسان رضوی (لشکری پور و همکاران ، 1385) و دشت مشهد (لشکری پور و همکاران ، 1386) را نام برد. همچنین کاهش سطح آبهای زیرزمینی به دلیل حفر متعدد چاههای آب و برداشت بی رویه آب زیرزمینی در بعضی از مناطق ساحلی مازندران منجر به پیشروی آب شور به سمت مناطق ساحلی و افزایش هدایت الکتریکی آب چاهها شده است (دیانتی تیلکی و فلاح، 1388).
از جمله عوامل بسیار تاثیرگذار بر کمیت و کیفیت محصولات کشاورزی کیفیت آب مورد استفاده است. به عنوان مثال، استفاده از آبهای دارای کیفیت پایین سبب کاهش کمیت و کیفیت محصول می شوند(استیونز، 2006؛ لیچفوز، 2010). شوری آب آبیاری و یا اضافه شدن فلزات سنگین به خاک از طریق آن بر غلظت محلول خاک و جذب گیاه موثرند (بارتلز و سانکار، 2005؛ صلاح و بارینگتون، 2006؛ لیچفوز، 2010). از طرفی، آب شور موجب دهیدراسیون سلولی گیاه می شود که از طریق خروج آب درون سلولی موجب کاهش حجم واکوئل و سیتوسل می گردد.
همچنین فرآیندهای متابولیکی نظیر کاهش فتوسنتز، کاهش رشد، کاهش جوانه زنی، سوختگی برگ، کمبود منیزیم و کلسیم در گیاه و تولید هورمون آبسیزیک اسید از پاسخ های اولیه گیاه به آب شوری می باشند (بارتلز و سانکار، 2005؛ لیچفوز، 2010).

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید