1-5-5-3 پیامدهای اجتماعی8
1-5-5-4 پیامدهای زیست محیطی8
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهای پروژههای آبخیزداری9
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهای اقتصادی (مالی)9
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهای زیست محیطی10
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهای اجتماعی10
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهای توزیعی (درآمد)10
1-6 ضرورت انجام تحقیق11
1-7 سوالات پژوهش11
فصل دوم: کلیات و سابقه تحقیق
2-1 مقدمه13
2-2 اقتصاد فرسایش خاک13
2-2-1 دیدگاه تاریخی14
2-2-2 اقتصاد حفاظت از خاک و آّب15
2-2-3 اثرات فرسایش بر حاصلخیزی و درآمد16
2-3 مقایسه منافع و هزینه‎های پروژههای حفاظت آب و خاک18
2-3-1 مفهوم تحلیلهای مالی و اقتصادی18
2-3-2 معیارهای مقایسه هزینه‎ها و منفعت‎ها در پروژه‎های حفاظت آب و خاک19
2-4 ارزیابی اقتصادی21
2-4-1 مفاهیم اساسی ارزیابی اقتصادی22
2-4-2 شاخص‎ها و معیارهای ارزیابی اقتصادی23
2-4-2-1 ارزش خالص فعلی(NPV)23
2-4-2-2 نسبت منافع- هزینه24
2-4-2-2-1 فایده‎های طرح24
2-4-2-2-1-1 فایده‎های مستقیم یا اولیه25
2-4-2-2-1-2 فایده‎های غیرمستقیم (معطوف به غیر)25
2-4-2-2-2 هزینه‎های طرح25
2-4-2-2-2-1 هزینه‎های مستقیم25
2-4-2-2-2-2 هزینه‎های وابسته26
2-4-2-3 نرخ بازده (IRR)26
2-4-2-4 رابطه بین معیارهای تنزیلی27
2-4-2-5 دوره بازگشت سرمایه (PBP)27
2-4-2-6 روش تحلیل نقطه سربسر28
2-5 پیشینه تحقیق29
فصل سوم: روش تحقیق
3-1 مقدمه36
3-2 منطقه مورد مطالعه36
3-2-1 موقعیت جغرافیایی منطقه و ویژگی‎های کلی آن36
3-2-2 روستاهای واقع در منطقه لسبو36
3-2-3 پارامترهای عمومی منطقه37
3-2-4 شکل حوزه37
3-2-5 ارتفاع متوسط حوزه38
3-2-6 شیب حوزه39
3-3 روش انجام تحقیق39
3-3-1 تصویری کلی از پروژه‎های اجرائی آبخیزداری در حوزه لبسو40
3-3-1-1 پروژه‎های حفاظت و قرق41
3-3-1-1-1 هزینه‎های پروژه حفاظت و قرق41
3-3-1-2 پروژه نهال+کاری42
3-3-1-2-1 هزینه‎های پروژه نهالکاری42
3-3-1-3 پروژه‎های کپه‎کاری42
3-3-1-3-1 هزینه‎های پروژه کپه‎کاری43
3-3-1-4 پروژه‎های بذرپاشی43
3-3-1-4-1 هزینه‎های پروژه بذرپاشی43
3-3-1-5 پروژه کودپاشی44
3-3-1-5-1 هزینه‎های پروژه کودپاشی44
3-3-1-6 پروژه تامین غذای دام45
3-3-1-6-1 هزینه‎های تامین غذای دام45
3-3-1-7 پروژه تعدیل دام47
3-3-1-8 احداث آبشخوار47
3-3-1-9 پروژه‎های آموزشی47
3-3-1-10 پروژه‎های مکانیکی48
3-3-1-10-1 هزینه‎های اجرایی پروژه‎های مکانیکی49
3-3-2 جامعه‎آماری51
3-3-3 نمونه‎گیری51
3-4 وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه لسبو52
3-4-1 کشاورزی52
3-4-2 دامداری53
3-4-2-1 تعداد دام54
3-4-3 اشتغال55
3-4-4 مهاجرت55
3-5 روش تجزیه و تحلیل دادهها55
3-6 جمع‎بندی فصل57
فصل چهارم: نتایج و تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه59
4-2 تجزیه و تحلیل نتایج59
4-2-1 اثرات طرحهای آبخیزداری بر فعالیتهای کشاورزی در حوضه59
4-2-1-1 میزان تولیدات بخش کشاورزی59
4-2-1-2 میزان درآمد بخش کشاورزی60
4-2-2 اثرات طرحهای آبخیزداری بر فعالیتهای دامداری در حوضه62
4-2-2-1 تعداد واحد دامی موجود در حوضه62
4-2-2-2 میزان تولیدات بخش دامداری62
4-2-2-3 میزان درآمد بخش دامداری64
4-2-3 اثرات طرحهای آبخیزداری در زمینه اشتغال65
4-2-4 اثرات طرحهای آبخیزداری در زمینه مهاجرت66
4-2-5 اثرات اقتصادی طرحهای آبخیزداری در حوضه66
4-3 جمع‎بندی فصل67
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1 مقدمه69
5-2 مروری بر خطوط کلی پژوهش69
5-3 نتیجه‎گیری کلی تحقیق69
5-4 پیشنهادات72
منابع و مآخذ73
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1 رابطه بین شاخص‎های تنزیلی(معیارهای اقتصاد مهندسی مقایسه هزینه و منفعت‎های پروژه)27
جدول 3-1 پارامترهای فیزیکی منطقه37
جدول 3-2 ضرایب شکل حوزه37
جدول 3-3 ارتفاع متوسط وزنی و درصد مساحت طبقات ارتفاعی38
جدول 3-4 برآورد هزینه کل پروژه اجرائی قرق و حفاظت با برنامه‎ریزی 10 ساله (سال 1382)41
جدول 3-5 برآورد هزینه کل پروژه نهالکاری (سال 1382)42
جدول 3-6 برآورد هزینه کل پروژه کپه‎کاری (سال 1382)43
جدول 3-7 برآورد هزینه کل پروژه بذرپاشی (سال 1382)44
جدول 3-8 برآورد هزینه کل پروژه کودپاشی (سال 1382)45
جدول 3-9 برآورد هزینه کل پروژه تامین غذای دام (سال 1382)46
جدول 3-10 برآورد هزینه کل پروژه‎های مکانیکی (سال 1382)49
جدول 3-11 حجم عملیات پروژهها با هزینه‎های پیشبینی شده در طرح50
جدول 3-12 جمعیت و خانوار منطقه لسبو51
جدول 3-13 سطح اراضی زراعی موجود در منطقه53
جدول 3-14 تعداد واحد دامی موجود در منطقه54
جدول 3-15 تعداد جمعیت شاغل در بخشهای مختلف اقتصادی سال 138555
جدول 4-1 عملکرد محصولات کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(تن در هکتار)60
جدول 4-2 اثرات اجرای طرح‎های آبخیزداری درافزایش میزان عملکرد سطح زیر کشت از دید روستاییان حوضه لسبو60
جدول 4-3 درآمد بخشهای مختلف کشاورزی بر مبنای نوع محصول در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)61
جدول 4-4 تعداد واحد دامی موجود در منطقه62
جدول 4-5 میزان تولید گوشت بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-6 میزان تولید شیر بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 139263
جدول 4-7 اثرات اجرای طرحهای آبخیزداری در افزایش تولیدات دامداری روستاییان حوضه لسبو64
جدول 4-8 کل درآمدهای بخشهای مختلف دامداری بر مبنای نوع دام در سالهای 1382 و 1392(میلیون ریال)65
جدول4-9 اثرات عملیات آبخیزداری برای ایجاد مشاغل جدید در حوضه65
جدول 4-10 اثرات اجرای طرحهای آبخیزداری در جلوگیری از مهاجرت روستاییان حوضه66
جدول 4-11 محاسبه نسبت فایده به هزینه برای محصولات کشاورزی و دامداری در حوضه(میلیون ریال)67
?
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداری7
شکل 2-1 اندازه‎گیری ارزش اقتصادی نهاده‎ها و ستانده‎ها20
چکیده
این تحقیق به منظور تعیین و شناسایی اثرات اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری در حوزه لسبو در شهرستان رودسر و همچنین بررسی دیدگاه ها و نظرات روستاییان از فعالیت های آبخیزداری نسبت به اثرگذاری عملیات مذکور انجام شده است. برای جمع آوری اطلاعات، از پرسشنامه و اطلاعات موجود در اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر استفاده گردید. جامعه نمونه تحقیق، 242 خانوار روستایی شامل خانوارهای کشاورزان، دامداران وخوش نشینان بودند. تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از روش نسبت هزینه به فایده انجام گردید. اطالاعات مورد نظر تحقیق از طریق طراحی پرسشنامه و توزیع آن صورت پذیرفت و همچنین برخی از اطلاعات مربوط به مخارج برروی طرح های آبخیزداری از اداره منابع طبیعی شهرستان رودسر جمع آوری شده است. نتایج تحقیق نشان داد که اجرای طرح های آبخیزداری بر اساس نسبت هزینه به فایده در مجموع دو بخش کشاورزی و دامداری دارای اثرات مثبت بوده و با مقدار 03/1، توجیه اقتصادی داشته است. افزون بر این مشخص گردید که اجرای طرح-های آبخیزداری در منطقه تحقیق، در افزایش اشتغال بهره برداران و جلوگیری از مهاجرت روستاییان که در حال حاضر از مهمترین چالش ها و معضلات مناطق روستایی محسوب می شود، نقش مثبت و موثری ایفا نکرده است، به نحوی که 9/83 درصد از مصاحبه شوندگان، اجرای طرح های آبخیزداری را در این زمینه بی تأثیر دانستند. نسبت هزینه به فایده برای محصولات کشاورزی و دامداری در سال 1382(سال شروع) به ترتیب 62/2 و 46/0 بوده که این نرخ ها برای سال 1392 به ترتیب به 87/0 و 15/0 تغییر پیدا کرده است.
واژه های کلیدی: آبخیزداری، اقتصادی، اجتماعی، حوضه آبخیز، منطقه لسبو
1-1 مقدمه
خاک یکی از اصلیترین منابع طبیعی است که رشد گیاهان را تضمین و بیش از 97 درصد نیازهای غذایی جهان را برآورده میکند. لایه بالایی خاک نهاده اصلی فعالیتهای زراعی است. تقاضای فزاینده برای غذا، کمیابی خاک زراعی را به دنبال دارد. در چند دهه گذشته این منبع طبیعی با ارزش در اثر عوامل انسانی (جنگلزدایی، چرای بیش از حد و سوء مدیریت اراضی) و عوامل طبیعی (فرسایش آبی و بادی) تخلیه شده و ارزش آن کاهش یافته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
کلمه فرسایش از ریشه لاتینی Erode به معنی کندهشدن و سائیدن، گرفته شده است. بر اساس تعریف هرن1و دوناهو2، فرسایش، مجموعهی فعالیتهایی است که در آن مادهی خاک یا سنگ شسته، شل یا حل میشود و یا از بخشی از زمین کنار گذاشته میشود و شامل فرآیندهای آبشویی3، حلالیت و انتقال است (هرن و دوناهو، 1991).
به طور کلی فرسایش بر دو نوع است: فرسایش طبیعی و فرسایش تشدیدی. فرسایش طبیعی که همان فرسایش زمینشناسی است، حاصل فرآیندهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی بوده و کند میباشد. ولی فرسایش تشدیدی که به طور عمده حاصل از فعالیتهای انسانی مانند کشاورزی، جادهسازی، استخراج معادن و مانند اینها میباشد، مخرب است. در یک نگاه کلی، هرگاه تعادل در این دو برقرار باشد مشکلی بروز نمیکند ولی چنانچه فرسایش تشدیدی بیشتر از فرسایش طبیعی باشد آثار سوء اقتصادی و اجتماعی آن ظاهر میشود. شدت فرسایش و وسعت آن در زمانها و مکانهای مختلف یکسان نبوده و به شرایط طبیعی پستی، بلندی، خصوصیات خاکها و چگونگی کاربری زمین مربوط است (شکوری، 137? ).
عوامل مؤثر بر فرسایش به سه گروه کلی تقسیم میشوند. گروه اول، عواملی هستند که انرژی لازم را برای بروز فرسایش فراهم میکنند. گروه دوم عواملی هستند که زمینه بروز یا عدم بروز آن را فراهم میکنند و گروه سوم عواملی هستند که موجب حفاظت خاک در برابر فرسایش میشوند (مورگان4، 1995).
در بررسیهای مربوط به فرسایش و حفاظت خاک، مهمترین عامل، شناخت عوامل مربوط به فرسایش و اولویتبندی مهار آنها است. در موارد متعددی مشاهده شده است که در جایی بهترین کار، رها کردن اراضی و کنار آمدن با طبیعت است و در جایی با ایجاد یک پوشش ساده گیاهی جلوی فرسایش گرفته می‎شود مانند نقاطی که محل اصلی برداشت ذرات حمل شده توسط باد است. رعایت نکردن همین نکات ساده و در عین حال با اهمیت، خسارات جانی و مالی فراوان داشته است (عاقلی کهنهشهری، صادقی، 1384).
بر اساس برآوردهای انجام شده، فرسایش خاک کشور در سال 1355 معادل یک میلیارد تن بوده که 10 سال بعد به 5/1 میلیارد تن و در سال 1375 به 5/2 میلیارد تن افزایش یافته است .براساس برآورد دیگری فرسایش خاک از ده تن در هکتار در دهه 60 به بیست تن در هکتار در دهه 70 رسیده است. تبعات فرسایش خاک در کشور ما به طور کلی به شکل انباشت رسوبات در پشت سدها، از بین رفتن پوشش گیاهی، افزایش وقوع سیلاب و آلودگی خاک میباشد (سازمان برنامه و بودجه، 1378).
یکی از راهکارها به منظور جلوگیری از فرسایش خاک، حفاظت خاک است. حفاظت خاک نقطه مقابل تخریب خاک است. این که بدانیم چگونه خاکهای کشور را حفاظت کنیم، میتوان از تخریب خاک جلوگیری کند. امروزه توسعه پایدار به عنوان محوریترین اهداف توسعهای در بخش کشاورزی کشور زمانی محقق خواهد شد که منابع پایه نظیر آب و خاک در چارچوب ضوابط فنی حفاظت شده و به صورت اصولی مورد بهرهبرداری قرار گیرند. بهطور کلی میتوان گفت هر سرمایهگذاری که باعث حفظ و یا افزایش بهرهوری و یا جلوگیری از کاهش بهرهوری بالقوه زمین گردد، حفاظت خاک محسوب میشود (حیاتی، خلیلیان، 1386).
1-2 بیان مسئله
حفاظت خاک یک مسئله اقتصادی است چرا که سرمایهگذاری جاری جهت کسب درآمدهای بیشتر در آینده است. خاک زراعی یکی از مهمترین نهادهها در فرآیند تولید محصولات کشاورزی است که کیفیت آن نقش مهمی در میزان عملکرد محصول و رسیدن به امنیت غذایی و توسعه پایدار دارد. بهطوری که پائین بودن میزان تولیدات کشاورزی ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی را به میزان زیادی به کاهش مداوم حاصلخیزی خاکهای زراعی نسبت میدهند (رفاهی، 1378).

متأسفانه میزان فرسایش سالانه خاک در ایران معادل 33 تن در هکتار گزارش شده که سالانه اثرات درون مزرعهای زیادی بر کشاورزان به صورت کاهش کیفیت خاک و عملکرد محصولات و نیز اثرات برون مزرعهای فراوانی بر جامعه تحمیل مینماید. در این زمینه عدم اعمال عملیات حفاظت خاک از سوی زارعین به جهت عدم آگاهی از منافع اقتصادی، اجتماعی و نهادی آن، به عنوان یکی از دلایل اصلی این پدیده به شمار میرود. همچنین زارعین در صورت سودآور بودن روشهای حفاظت خاک، سرمایه‎گذاری‎های لازم را خواهند کرد. برای حفاظت آب و خاک از روشهای مکانیکی و غیرمکانیکی استفاده میگردد (حیاتی وخلیلیان، 1386).
عملیات مکانیکی شامل تراسبندی، احداث بندهای خاکیسنگی، بادشکنها، کانالهای زهکشی، ایجاد آبراهه‎های انحرافی است که نوعی مبارزه مستقیم با فرسایش خاک است که اجرای آنها مشکل و نیاز به صرف هزینه بیشتری دارند. عملیات غیرمکانیکی عبارت از پیشگیری از فرسایش با انجام یکسری عملیات صحیح مدیریتی که این روشها نسبتاً ارزان و بهعلاوه کاربرد این عملیات در هر شرایطی امکانپذیر است که شامل مدیریت خاک نظیر انواع شخمهای حفاظتی، مصرف کودهای آلی، بذوراصلاح شده، کندن علف هرز، مصرف کودشیمیایی و نیز مدیریت زراعی شامل مالچ پاشی، کشت روی خطوط تراز، تناوبهای زراعی و کشت نواری است (رفاهی، 1375؛ قدیری، 1372).
بنابراین همانطور که بیان شد عملیات حفاظت خاک دارای اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در هر منطقهی خواهد بود و انتظار میرود که هرگونه هزینه و سرمایهگذاری به منظور حفاظت خاک دارای توجیه اقتصادی برای آن منطقه باشد. لذا با توجه به مطالب گفته شده، در تحقیق حاضر به دنبال آن است که اجرای عملیات حفاظت آب و خاک در حوضه آبخیزداری لسبو واقع در شهرستان رودسر را مورد ارزیابی اقتصادی قرار داده و به این سوال پاسخ دهد که آیا این طرح که خود شامل چندین طرح دیگر نیز است، دارای توجیه اقتصادی بوده است یا خیر؟
1-3 فرضیه تحقیق
با توجه با مطالب گفته شده فرضیهی تحقیق بصورت زیر بیان میشود:
عملیات حفاظت خاک در حوضه آبخیزداری لسبو دارای اثرات اقتصادی مثبت بوده و توجیه اقتصادی داشته است.
1-4 اهداف تحقیق
در این تحقیق، اهداف زیر مورد بررسی قرار خواهد گرفت:
تحلیل اثرات اقتصادی-اجتماعی حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی اقتصادی عملیات حفاظت خاک در اراضی منطقه لسبو،
ارزیابی منافع حاصل از عملیات حفاظت خاک بر کشاورزی و دامداری اراضی منطقه لسبو،
1-5 تعریفها و مفهومهای به کاربرده شده
1-5-1 آبخیز و آبخیزداری
یک آبخیز، محدودهای توپوگرافی است که تمام رواناب یک سطح را به نقطهای مشخص زهکشی می‎کند .آبخیز گرچه یک واحد هیدرولوژیکی محسوب میشود، لکن یک واحد فیزیکی-بیولوژیکی نیز به شمار میآید، ضمن آنکه در بسیاری از موارد واحدی اجتماعی-اقتصادی-سیاسی نیز تلقی میگردد. آبخیزداری به فرآیند تنظیم و اجرای مقدماتی ادارهی منابع یک آبخیز با هدف فراهم آوردن خدمات و محصولات، بدون آسیب رساندن به منابع خاک و آب، تعریف شده است و در برنامه‎های آبخیزداری معمولاً بایستی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سازمانی موثر در داخل و خارج آبخیز را نیز در نظر گرفت (دادرسی سبزوار، 1386). برای مثال در ارتفاعات حوزه رود لوکوس5 در مراکش، سدهای تنظیم کننده6 با هدف مهار فرسایش ساخته شده است تا فرآیند فرسایش کاهش داده شود. در طول تپههای آندین7 در پرو با هدف تولید چوب هیزمی و کاهش سرعت فرسایش، در دامنههای شیبدار، درختهای اکالیپتوس کاشته شده است. اگرچه دانشمندان غربی، پیشینه اجرای پروژههای آبخیزداری را قرن 20 میلادی بیان میکنند، اما بر پایه دیدههای فراوان، پیشینه اجرای آنها در ایران به سالهای بسیار دورتر برمیگردد. از جمله آنها میتوان به سد دول ابراهیمی پشت بند خُنج در استان فارس اشاره کرد (بلندترین سد کهنی که برای نگهداری خاک ساخته شده است). همچنین میتوان به کارهایی که در آبریز شور مهران یا آبریز رود دهرود انجام شده نیز اشاره کرد. بعضی از فعالیتهای آبخیزداری برای برگرداندن و بازیابی(احیا) زمینهای فرسایش یافته و گاهی برای جلوگیری از تخریب خاک در آینده انجام میشوند.
1-5-2 پروژه آبخیزداری
به طور معمول در هر کشور، یک برنامه ملی با جزییات کامل برای توسعه اقتصادی و اجتماعی و رسیدن به هدفهای اجتماعی وجود دارد. این برنامه ملی شامل اجرای پروژههای جزییتر است. به طور ویژه، در پروژههای آبخیزداری، هدفهای توسعه پایدار دنبال میشود و ابزار مهمی هستند تا از راه آنها امکان دستیابی به توسعه پایدار فراهم شود (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-3 عملیات آبخیزداری
پروژههای آبخیزداری به نوبه خود شامل اجزای کوچکتری هستند که به آن عملیات8 گفته میشود و شامل سه گروه سازهای، زیستی9 و مدیریتی هستند. منظور از عملیات آبخیزداری، به کارگیری مجموعه تمهیدات و تغییراتی در کاربری اراضی، پوشش گیاهی و سایر اقدامهای سازهای و غیرسازهای است که در یک حوضه آبخیز انجام میشود تا بتوان به هدفهای آبخیزداری دست یافت. در زیرمجموعه هر عملیات آبخیزداری تعدادی فعالیت انجام میشود. برای مثال میتوان به فعالیتهای بذرپاشی و بذرکاری در عملیات زیستی و فعالیتهای پخش سیلاب و بند خاکی در عملیات سازهای اشاره کرد(معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی، 1392). در شکل 1-1 ارتباط طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداری ارایه شده است.
شکل 1-1 طرح، پروژه، عملیات و فعالیت آبخیزداری
1-5-4 نهاده ها(ورودی های) پروژه های آبخیزداری
اجرای پروژه های آبخیزداری با به کارگیری نیروی انسانی، مصالح ساختمانی، ماشین آلات، بذر، نهال و… همراه است که این ها نهاده های مورد نیاز پروژه های آبخیزداری هستند.
1-5-5 ستانده ها(خروجی های) پروژه های آبخیزداری
ستانده های این پروژه ها شامل دو بخش است:
-اثرها و پیامدهای فیزیکی
-اثرها و پیامدهای مالی
-پیامدهای اجتماعی
-پیامدهای زیست محیطی
1-5-5-1 اثرها و پیامدهای فیزیکی
اجرای پروژه های آبخیزداری دارای اثرهای مستقیم و یا پیامدهایی است. پیامدهای فیزیکی به دنبال اثرها به دست می آید. برای مثال کاهش فرسایش یکی از اثرهای مستقیم پروژه های آبخیزداری است. پس از کاهش فرسایش، ممکن است رسوب گذاری در کانال های آبیاری کاهش یابد که این کاهش رسوب گذاری در کانال های آبیاری، پیامد اجرای پروژه است.
1-5-5-2 اثرها و پیامدهای مالی
به دنبال رخداد اثرها و پیامدهای فیزیکی، اثرها و پیامدهای مالی به دست می آیند. در مثال پیشین، کاهش رسوب گذاری در کانال موجب کاهش هزینه لایروبی می شود که مورد اخیر، اثر مالی اجرای پروژه است یا اینکه اجرای پروژه موجب افزایش تولیدات کشاورزی شده است که همان اثر مالی اجرای پروژه است. افزایش تولیدات ممکن است موجب افزایش درآمد ساکنان حوضه آبخیز شود که همان پیامد مالی اجرای پروژه است.
1-5-5-3 پیامدهای اجتماعی
افزون بر اثرها و پیامدهای مالی، اجرای پروژه ممکن است موجب افزایش اشتغال یا کاهش مهاجرت آبخیزنشینان شود. افزایش اشتغال و کاهش مهاجرت آبخیزنشینان جزء پیامدهای اجتماعی اجرای این پروژه‎هاست.
1-5-5-4 پیامدهای زیست محیطی
این پیامدها به طور معمول به دنبال مجموعه ای از رویدادهایی که در زیست بوم رخ می دهد، ایجاد می‎شوند. از این دست می توان به تغییر در کیفیت آب زیرزمینی، فرسایش خاک، رسوب گذاری، تغییر در نوع زیست بوم ها و پایداری گوناگونی(تنوع) زیستی، سطح آب زیرزمینی، شور و قلیایی شدن خاک و باتلاقی شدن زمین نام برد. اجرای پروژه های آبخیزداری ممکن است موجب حفظ یا نابودی زیستگاه حیات وحش یا گوناگونی زیستی شود. چنین موردهایی به عنوان پیامدهای زیست محیطی اجرای این پروژه-هاست.
1-5-6 انواع ارزیابی اثرها و پیامدهای پروژههای آبخیزداری
پروژههای آبخیزداری نیز هم چون سایر پروژههای عمرانی دارای چهار اثر: زیستمحیطی10، اجتماعی11، اقتصادی12 و توزیعی13 هستند. همین آثار و یا پیامدها مورد ارزیابی14(ارزشیابی15) قرار میگیرند (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت نیرو، 1384).
1-5-6-1 ارزیابی اثرها و پیامدهای اقتصادی (مالی)
از یک دیدگاه، آثار و پیامدهای اقتصادی هر پروژهی آبخیزداری شامل منافع و هزینههای آن است. منافع اقتصادی به دو بخش مستقیم (اولیه) و غیرمستقیم تقسیم میشود. مهمترین اثرهای اقتصادی مستقیم پروژه شامل نتایج فوری ناشی از اجرای پروژه مانند افزایش و یا کاهش تولیدات کشاورزی (زراعی، باغی، دامی و آبزیان) و فرآوردههای جنگلی و مرتعی (چوب، علوفه، دارو، خوراک و …) است. منافع غیرمستقیم شامل فایدههای پیشین و پسین ناشی از اجرای پروژه است. مانند افزایش درآمد بنگاههای تولیدکننده نهادههای لازم برای اجرای پروژه و افزایش اشتغال. هزینههای پروژه نیز شامل هزینههای مستقیم و وابسته است. هزینههای مستقیم شامل هزینههای مربوط به اجرا، بهرهبرداری و نگهداری است. هزینههای وابسته شامل تمام هزینه‎هایی است که برای استفاده از محصولات پروژه وجود دارد. برای مثال میتوان از هزینههای مربوط به تهیه نهادههای مورد نیاز برای تولیدات کشاورزی نام برد. ارزیابی پیامدهای اقتصادی پروژه بر این اساس، در چارچوب تحلیل منفعت-هزینه16 انجام میشود (معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی، 1392).
1-5-6-2 ارزیابی اثرها و پیامدهای زیستمحیطی
برای ارزیابی پیامدهای زیستمحیطی روشهای مختلفی وجود دارد که در چهارچوب ارزیابی پیامدهای زیستمحیطی17 قرار میگیرند. چنین ارزیابی به طور معمول، آثار اجرای پروژه را بر زمینه‎هایی مانند منابع تجدیدپذیر(آب زیرزمینی، خاک، پوشش گیاهی و …)، گوناگونی زیستی و ظرفیت زیستمحیطی18 بررسی میکند. آثاری که قابل ارزشگذاریاند در چارچوب تحلیل منفعت – هزینه قابل ارزیابی هستند. آثاری نیز که قابل ارزشگذاری نیستند از راه تعیین تمایل به پرداخت19 یا تمایل به دریافت20 افراد جامعه، ارزیابی می‎شوند. از نظر فنی، هزینهها از طریق تمایل به جبران ضرر (WTA) و منافع از طریق تمایل به پرداخت (WTP) برای تامین کالاها و خدمات زیست محیطی برآورد میشود.
1-5-6-3 ارزیابی اثرها و پیامدهای اجتماعی
پیامدهای پروژه بر زندگی آبخیزنشینان، سازمان جوامع محلی، ارتباطات انسانی و فرهنگ یا ارتباطات میان جامعه محلی جزو قلمرو پیامدهای اجتماعی پروژه هستند. این پیامدها به عوامل دیگری مانند روابط خویشاوندی، جنسیت و گروههای اجتماعی واقع در محیط پروژه بستگی دارد.
1-5-6-4 ارزیابی اثرها و پیامدهای توزیعی (درآمد)

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

شیوه بهرهمندی گروههای مختلف اجتماعی از آثار و پیامدهای مثبت و منفی پروژه در پیامدهای توزیعی دیده میشود. در این دیدگاه، راههای مختلفی برای گروهبندی جامعه و سنجش آثار و پیامدهای اجرای پروژه نسبت به آنها وجود دارد که از جمله میتوان به آثار توزیعی درآمد بین گروههای درآمدی، طبقات اقتصادی و اجتماعی، مناطق جغرافیایی و توزیع زمانی آثار درآمدی پروژه بین نسل موجود و آینده اشاره کرد.
پس پروژههای آبخیزداری مانند سایر پروژهها آثار مختلفی دارند؛ این اثرها و پیامدها بیشتر ناظر بر پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی این پروژهها است و ارزشگذاری و سنجش آنها نیز در چهارچوب ارزیابی اقتصادی انجام میشود. پیامدهای زیستمحیطی که ناظر بر هدفهای اصلی پروژههای آبخیزداری و منابع طبیعی (نگهداشت آب و خاک) هستند نیز بررسی میشوند (معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی، 1392).
1-6 ضرورت انجام تحقیق
کارشناسان و مدیران بر این اعتقاد هستند که طرحی باید به مرحله اجرا در بیاید که منافع حاصل از آن از هزینه‎های آن بیشتر باشد. یا به زبان علمی دارای توجیه اقتصادی باشد. طرحهای آبخیزداری و عملیاتی که منظور حفظ خاک انجام میشود از گونه طرحها و پروژه‎های خواهد بود که دارای هزینه‎های بسیاری هستند. در طرف مقابل، این مسئله دارای اهمیت بسیاری خواهد بود که آیا منافعی که از طرحهای آبخیزداری به دست میآید، از هزینه‎های که برای اجرای آن اختصاص داده شده است بیشتر است یا خیر. البته ممکن است که منافع بهدست آمده از اجرای اینگونه طرحها در دوره‎های اولیه کمتر از هزینه‎های آنها باشد ولی در دوره‎های بعدی باید به دنبال آن باشیم که سودهای بدست آمده از هزینهها بیشتر باشد. به همین دلیل ارزیابی اقتصادی که معیاری خواهد بود برای بررسی اقتصادی اینگونه طرحها از اهمیت ویژهی در اجرای آنها برخوردار است.
1-7 سوالات پژوهش
با توجه به هدف اصلی تحقیق حاضر سوال اصلی و بسیار مهم این تحقیق بهصورت زیر بیان خواهد شد:
آیا عملیات آبخیزداری که به منظور حفاظت آب و خاک در منطقه لسبو انجام گرفته است از توجیه اقتصادی برخوردار بوده است؟
البته باید گفت که تحقیق مورد نظر سوالات فرعی دیگری را مد نظر قرار خواهد داد که شامل سوالات زیر خواهد بود:
میزان تأثیر عملیات آبخیزداری در منطقه لسبو بر کشاورزی و و دامداری منطقه مورد نظر به چه میزان بوده است؟
تأثیرات این عملیات آبخیزداری بر عوامل زیست محیطی منطقه لسبو به چه میزان بوده است؟
2-1 مقدمه
استفاده اقتصادی از منابع خاک یک دغدغهی اساسی است، زیرا زمین یک نهادهی ضروری در کشاورزی است، بدین معنا که بدون کاربرد آن هیچ محصولی تولید نخواهد شد. این موضوع بهویژه برای کشورهای در حال توسعه بیشتر صدق میکند که در آنجا نهادهای غیر کار در کشاورزی ناچیز بوده و زمین کشاورزی منبع خیلی مهم و اساسی برای بقاء اکثریت وسیعی از جمعیت است (باربیر21، 2003). کشاورزی در این کشورها نه تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه همچنین یک روش زندگی است. از این رو، زمین کشاورزی دارای اهمیت بسیاری است که رفاه اجتماعی بر آن بنا شده است. در فرآیند استفاده از زمین، کشاورزان زمین را در معرض انواع مختلف تخریب (فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی) قرار میدهند. در نتیجه این منبع خیلی مهم تحت تخریب مداوم است و توان حاصلخیزی بلند مدت آن کاهش مییابد. در اصطلاح اقتصادی تخریب خاک باعث کاهش ویژگیهای زمین در ارتباط با کارکردهای ویژهی دارای ارزش آن میشود (اسکر، یاداف22، 1996).
در این راستا به منظور استفاده کارا و مناسب و همچنین جلوگیری از تخریب مداوم منابع آب و خاک و بخصوص بخش کشاورزی، آبخیزداری با اهداف مختلفی ممکن است در حوزه‎های صورت پذیرد که کنترل و بهرهبرداری بهینه از سیلاب، تغذیه سفره، افزایش پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از حمل رسوب به پایین از مهمترین این اهداف به شمار میآید (دادرسی سبزوار، 1386). با توجه به همین اهداف بوده است که در کشور ما سازمانهای مربوطه سرمایهگذاریهای کلانی را به منظور حفظ منابع آبی و خاکی به انجام رسانیدهاند. همانطور که میدانیم اینگونه عملیات آبخیزداری دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گوناگونی خواهند بود. لذا در این فصل از تحقیق مورد نظر به دنبال تشریح اثرات اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری به صورت تئوریک و همچنین روشهای گوناگونی که به منظور ارزیابی اقتصادی و اجتماعی اینگونه عملیات وجود دارد بررسی میشود و در انتهای این فصل به چندین تحقیق و مطالعه انجام شده در زمینه اثرات و ارزیابی اقتصادی و اجتماعی عملیات آبخیزداری در خارج و همچنین در داخل کشور پرداخته خواهد شد.
2-2 اقتصاد فرسایش خاک
فرسایش خاک یک فرآیند دو فاز و شامل جدایی ذرات از تودهی خاک و انتقال آن توسط عوامل فرسایش‎گر نظیر آب و باد است. هنگامی که دیگر هیچ انرژی کافی برای انتقال ذرات در دسترس نیست فاز سوم، نهشت رخ میدهد (بوردمن و پویسن و ایوانس23، 2003). بنابراین، اصل حفاظت از خاک محدود کردن جدایی و انتقال ذرات خاک توسط عوامل فرسایشگر است. فرسایش خاک یک فرآیند طبیعی است که همیشه رخ خواهد داد و حتی بر زمینهای دارای پوشش علف و جنگل نیز رخ میدهد و مدتها قبل از شروع تمدن کشاورزی رخ داده است (براون24، 1981). اما میزان نرمال فرسایش خاک تحت پوشش گیاهان به صورت طبیعی در تعادل به صورت تقریبی برابر با میزان تشکیل خاک است (ترو25 و همکاران، 1991). مشکلات هنگامی به وجود میآیند که فرآیند طبیعی فرسایش خاک بخاطر مداخلات انسان تسریع میشود که این به انحرافات از تعادل منجر میگردد. از این میان فعالیتهای انسانی مختلف که فرآیندهای فرسایش خاک را تسریع میکنند، کشاورزی مهمترین است و بیشترین فرسایش خاک بر زمینهای کشت شده رخ میدهد (هادسون26، 1986).
2-2-1 دیدگاه تاریخی
در سراسر تاریخچه تمدن انسان، فرسایش خاک دارای اثرات منفی و مثبت بوده است. نقش مثبت آن را می‎توان در تمدنهای اولیه بشری که در رودهای دجله و فرات، نیل، لیندوس و رودهای چین توسعه یافته است، جستجو کرد (هادسون، 1986؛ ویلد27، 1993). این تمدنها در دشتهای آبرفتی آبیاری شده به وجود آمدهاند و به رسوبات سیلابها برای حاصلخیزی مداوم که مواد مغذی گیاهان را فراهم میساخت وابسته بودهاند. به عنوان مثال، کاهش خاک و مواد مغذی حل شده از اتیوپی به مدت هزار سال خاکهای مصر را غنی کرده است (بلیکی، بروکفیلد28، 1987). از طرف دیگر، فرسایش خاک مداوم از زمینهای کشاورزی کم و بیش به فقر منجر شده و برخی دیگر را مجبور به مهاجرت کرده است. تحت فشار فزایندهی جمعیت که به توسعهی کاشت منجر شده است، کشاورزان مجبور شدند از محلی به محل دیگر نقل مکان کنند. رقابت تضمینکننده برای حقوق زمین و آب اغلب روابط بین قبایل و کشورها را بیثبات کرد و تنشها و جنگ را به وجود آورد (بنتلی29، 1985). مطالعات درباره اثر فرسایش بر تمدنهای اولیه(نقل شده در هادسون، 1986) استدلال کردهاند که علت اصلی زوال بسیاری از امپراطوریها، تخریب خاک بوده است.
اگرچه فرسایش در سراسر تاریخ کشاورزی رخ داده است، اما این موضوع در طول دهه‎های اخیر شدیدتر شده و به یک نگرانی اجتماعی مهمی تبدیل شده است. فرسایش به عنوان یک مشکل منابع طبیعی جدی تشخیص داده شده و یک موضوع نگرانکنندهی سیاسی از زمان شروع دهه 1930 بوده است، به ویژه بعد از تاسیس خدمات حفاظت از خاک(SCS) توسط کنگرهی ایالات متحده در پاسخ به هشدار ایجاد شده توسط میزانهای بالای فرسایش (واکر و یانگ30، 1986). اینگونه نگرانیها از دههی 1950 بدلیل فقر عمومی، خشکسالی و سوءتغذیه گسترده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه که توسط مشکلات مربوط به تخریب زمین بوجود آمدهاند شدت یافته است. نگرانیهای ایجاد شده توسط این گزارشها که افزایش فرسایش خاک مشکلات آلودگی آب و هوا را تشدید میکند و توان حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را کاهش میدهد موجب تصویب قانون حفاظت از آب و خاک در سال 1977 در ایالات متحده شد (لی31، 1980). افزایش نگرانیها در مورد اینکه تخریب زمین در بسیاری از کشورها در حال رسیدن به نقطهی بدون بازدهی است و نیاز فوری به حساس کردن و حفظ تعهدات از اعضای جامعهی بینالمللی در سال 1982 به منشور خاک جهان توسط سازمان کشاورزی و غذای سازمان ملل متحد(FAO) منجر شده است. این منشور اصولی را برای استفاده آگاهانه، بهرهور و حفاظتی برای تضمین رفاه نسلهای آینده بیان میکند. با این همه افزایش میزان فرسایش خاک و کاهش این منبع طبیعی ادامه دارد.

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید